પ્રજાવત્સલ રાજવી મહારાજા શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી: ત્યાગ, શાન અને સમર્પણની અમર ગાથા
સૌરાષ્ટ્રની ઐતિહાસિક ધરતી ગોહિલવાડના ઇતિહાસમાં ભાવનગરના મહારાજા સર કૃષ્ણકુમારસિંહજીનું નામ સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. તેઓ માત્ર એક રજવાડાના શાસક નહોતા, પરંતુ સાચા અર્થમાં પ્રજાના સેવક અને દેશના અનન્ય દેશભક્ત હતા. ૧૯૩૦ના દાયકાની તેમની શાહી સવારીની તસવીરો માત્ર રાજવી વૈભવની ઝાંખી નથી કરાવતી, પણ એક એવા ગૌરવશાળી યુગની યાદ અપાવે છે જ્યાં સત્તાનો અર્થ વૈભવ નહીં પણ લોકકલ્યાણ હતો…
દશેરા ની શાહી સવારી અને રજવાડી પરંપરા
દશેરા, રાજ્યાભિષેક કે વિશેષ રાજકીય ઉત્સવો દરમિયાન ભાવનગરના રાજમાર્ગો પર નીકળતી મહારાજાની સવારી અદભુત આકર્ષણનું કેન્દ્ર બનતી.
સુશોભિત શાહી અંબાડી: ગજરાજ પર સજાવેલી કલાત્મક ચાંદી-સોનાની અંબાડીમાં બિરાજમાન મહારાજાને નિહાળવા નગરજનો રસ્તાની બંને બાજુ ઉમટી પડતા.
પારંપરિક વેશભૂષા: કાઠિયાવાડી પાઘડી (સાફો), રજવાડી શેરવાની અને મોતીઓની માળા સાથેનો દરબારી પોશાક ગુજરાતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક ઓળખ રજૂ કરતો.
સૈન્ય શિસ્ત અને સન્માન: ગાર્ડ ઓફ ઓનર આપતા સૈનિકો અને શાહી રસાલો ભાવનગર રાજ્યની શિસ્તબદ્ધ સુરક્ષા અને પ્રશાસનિક ક્ષમતાનું પ્રતીક હતા.
પ્રજાકલ્યાણ અને આદર્શ શાસન
૧૯૧૨માં જન્મેલા શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ ૧૯૩૧માં પુખ્ત વયે રાજ્યની ધુરા સંભાળી હતી. તેમણે શાસન સંભાળતાં જ ખેડૂતો, પછાત વર્ગો અને શિક્ષણના ઉત્થાન માટે ક્રાંતિકારી નિર્ણયો લીધા:
ખેડૂત દેવા નાબૂદી: ભારતમાં સૌપ્રથમ વખત ખેડૂતોના દેવા માફ કરવાનો ઐતિહાસિક કાયદો ભાવનગર રાજ્યમાં અમલી બન્યો.
શિક્ષણ અને સુધારા: પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત અને ફરજિયાત બનાવ્યું તેમજ શામળદાસ કોલેજ જેવી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
લોકશાહી મૂલ્યો: રાજાશાહીના યુગમાં પણ તેમણે ૧૯૪૮માં જવાબદાર પ્રજાતંત્રની સ્થાપના કરી લોકશાહી તરફ પ્રથમ પગલું ભર્યું હતું.
અખંડ ભારત માટે સર્વોચ્ચ ત્યાગ
ભારતની આઝાદી વખતે ૫૬૨ દેશી રજવાડાંઓના વિલીનીકરણનું કાર્ય અત્યંત જટિલ હતું. એ સમયે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના એક સાદે મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીએ ક્ષણભરનો પણ વિચાર કર્યા વિના પોતાનું વિશાળ અને સમૃદ્ધ ભાવનગર રાજ્ય રાષ્ટ્રના ચરણોમાં અર્પણ કરી દીધું.
પોતાનું સર્વસ્વ દેશહિતમાં સમર્પિત કરનારા તેઓ સમગ્ર ભારતના પ્રથમ રાજવી હતા. જ્યારે સરદાર પટેલે આ ઉદારતા માટે આભાર માન્યો, ત્યારે મહારાજાએ વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું હતું કે, “જે પ્રજાનું હતું, તે પ્રજાને સોંપ્યું છે; તેમાં ઉપકાર કેવો?”
આઝાદી પછી તેઓ મદ્રાસ (હાલ તમિલનાડુ)ના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર બન્યા અને ત્યાં પણ માત્ર એક રૂપિયાનું સાંકેતિક વેતન સ્વીકારીને લોકસેવાનો ઉત્તમ આદર્શ સ્થાપિત કર્યો.
મહારાજા સર કૃષ્ણકુમારસિંહજી માત્ર ભાવનગર કે ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્રનું ગૌરવ છે. તેમની શાહી સવારીનો વૈભવ તો સમય સાથે ઈતિહાસ બન્યો, પરંતુ તેમની નિઃસ્વાર્થ દેશભક્તિ અને લોકસેવાની સુવાસ સદીઓ સુધી અખંડ ભારતના પાયામાં મહેકતી રહેશે….
