ઇતિહાસના સૌથી ધનવાન રાજા મનસા મુસાની સુવર્ણમય હજ યાત્રા
મનસા મુસાની સુવર્ણ યાત્રા: ઇતિહાસની સૌથી ભવ્ય હજ
વાત છે ૧૪મી સદીની, જ્યારે પશ્ચિમ આફ્રિકામાં માલી સામ્રાજ્યનો સુવર્ણયુગ ચાલી રહ્યો હતો. આ વિશાળ સામ્રાજ્યના સમ્રાટ હતા ‘મનસા મુસા’. ઇતિહાસકારો માને છે કે આજ દિન સુધી પૃથ્વી પર મનસા મુસા જેટલો ધનવાન વ્યક્તિ બીજો કોઈ નથી થયો. તેમના રાજ્યમાં સોનાની ખાણો હતી અને મીઠાનો બહોળો વેપાર હતો.
ઈ.સ. ૧૩૨૪ નું વર્ષ હતું. એક ધર્મપ્રેમી મુસ્લિમ શાસક તરીકે, મનસા મુસાએ ઇસ્લામના પવિત્ર સ્થળ મક્કાની હજ યાત્રા પર જવાનો નિર્ણય લીધો. પરંતુ, આ દુનિયાના સૌથી અમીર રાજાની યાત્રા હતી, એટલે તે સામાન્ય તો ન જ હોઈ શકે!
શાહી કાફલાની તૈયારી
જ્યારે યાત્રા માટેનો કાફલો તૈયાર થયો, ત્યારે તે દ્રશ્ય અકલ્પનીય હતું. એવું લાગતું હતું જાણે આખું શહેર ચાલવા માંડ્યું હોય.
આ કાફલામાં લગભગ ૬૦,૦૦૦ લોકો જોડાયા હતા! તેમાં રાજાના અંગરક્ષકો, સૈનિકો, સેવકો, વિદ્વાનો, ડોક્ટરો અને વેપારીઓ સામેલ હતા. બધા જ રેશમી અને કિંમતી વસ્ત્રોમાં સજ્જ હતા.
સૌથી આગળ ૫૦૦ ગુલામો ચાલી રહ્યા હતા, અને દરેકના હાથમાં શુદ્ધ સોનાની એક લાકડી હતી. તેમની પાછળ ૮૦ થી ૧૦૦ જેટલા ઊંટોની એક લાંબી કતાર હતી. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે દરેક ઊંટની પીઠ પર લગભગ ૧૩૦ કિલો જેટલું સોનું લાદવામાં આવ્યું હતું! આ ઉપરાંત, ખાવા-પીવાની સામગ્રી અને અન્ય ભેટ-સોગાદો માટે સેંકડો અન્ય પ્રાણીઓ પણ સાથે હતા.
રણમાં સોનાની ચમક
જ્યારે આ કાફલો સહારાના તપતા રણમાંથી પસાર થતો, ત્યારે દૂરથી જોનારને એવું લાગતું જાણે રેતીના ઢગલાઓ વચ્ચે સોનાની નદી વહી રહી હોય. સૂર્યના કિરણો જ્યારે સોના પર પડતા, ત્યારે આખું રણ ઝળહળી ઉઠતું. આ કાફલો જ્યાં પણ રોકાતો, ત્યાં એક નાનું શહેર વસી જતું. દર શુક્રવારે મનસા મુસા જ્યાં પણ હોય, ત્યાં એક મસ્જિદનું નિર્માણ કરાવતા.
કૈરોમાં સુવર્ણ વર્ષા
મહિનાઓની યાત્રા પછી, આ ભવ્ય કાફલો ઇજિપ્તના પાટનગર કૈરો (Cairo) પહોંચ્યો. તે સમયે કૈરો દુનિયાના સૌથી સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી શહેરોમાંનું એક હતું. પરંતુ મનસા મુસાની જાહોજલાલી જોઈને કૈરોવાસીઓની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.
મનસા મુસા અત્યંત ઉદાર હતા. તેમણે કૈરોમાં ગરીબોને દિલ ખોલીને દાન આપ્યું. જે કોઈ તેમની સામે હાથ ફેલાવતું, તેને તેઓ સોનાથી મઢી દેતા. તેમણે બજારોમાં પણ અઢળક ખરીદી કરી.
તેમણે કૈરોમાં એટલું બધું સોનું વાપર્યું અને દાનમાં આપ્યું કે ઇજિપ્તમાં સોનાની કિંમત જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ! બજારમાં સોનું પાણીના ભાવે મળવા લાગ્યું. ઇતિહાસ કહે છે કે મનસા મુસાના ગયા પછી લગભગ ૧૨ વર્ષ સુધી ઇજિપ્તની અર્થવ્યવસ્થા આ સોનાના પ્રવાહને કારણે ડામાડોળ રહી હતી.
યાત્રાનો અંત અને વારસો
કૈરોથી આગળ વધી તેઓ મક્કા અને મદીના પહોંચ્યા અને પોતાની હજ પૂરી કરી. પાછા ફરતી વખતે, તેઓ પોતાની સાથે અનેક આરબ વિદ્વાનો, કવિઓ અને કુશળ સ્થપતિઓને (architects) માલી લઈ આવ્યા. આ લોકોએ માલીમાં સુંદર મસ્જિદો અને પુસ્તકાલયો બનાવ્યાં, જેમાં ટિમ્બક્ટુની પ્રખ્યાત ‘જીંગુરેબર મસ્જિદ’ નો પણ સમાવેશ થાય છે.
મનસા મુસાની આ યાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક પ્રવાસ નહોતી, પરંતુ તેણે આખી દુનિયાનું ધ્યાન આફ્રિકાની અખૂટ સંપત્તિ તરફ ખેંચ્યું. યુરોપના નકશાઓમાં પણ માલી સામ્રાજ્યને એક એવા રાજાના ચિત્ર સાથે દર્શાવવામાં આવ્યું જે સિંહાસન પર બેસીને હાથમાં સોનાનો ગઠ્ઠો પકડી રાખે છે.
આમ, મનસા મુસાની આ સુવર્ણ યાત્રા ઇતિહાસના પાનાઓમાં હંમેશ માટે અમર થઈ ગઈ….
