છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ભારતીય ઇતિહાસના એક યુગપુરુષ, મહાન યોદ્ધા અને મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક હતા. તેઓ માત્ર એક રાજા જ નહીં, પરંતુ એક કુશળ સંગઠક, પ્રખર દેશભક્ત અને પ્રજાહિતેચ્છુ શાસક હતા.
તેમના જીવન અને કાર્ય વિશેની વિસ્તૃત માહિતી નીચે મુજબ છે:
૧. જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન
* જન્મ: ૧૯ ફેબ્રુઆરી, ૧૬૩૦ (તારીખ વિવાદિત હોઈ શકે, પરંતુ આ સામાન્ય રીતે સ્વીકૃત છે).
* સ્થળ: પુણે જિલ્લામાં આવેલા શિવનેરી કિલ્લા પર.
* માતા-પિતા: પિતા શાહજી રાજે ભોસલે અને માતા જીજાબાઈ.
* ઉછેર: તેમનું ઘડતર માતા જીજાબાઈ દ્વારા થયું હતું. તેમણે શિવાજીને રામાયણ અને મહાભારતની કથાઓ સંભળાવીને વીરતા અને નૈતિકતાના પાઠ શીખવ્યા હતા. દાદોજી કોંડદેવ તેમના ગુરુ હતા જેમણે તેમને યુદ્ધકળા અને શસ્ત્રવિદ્યા શીખવી હતી.
૨. સ્વરાજ્યની સ્થાપના (Swarajya)
શિવાજી મહારાજનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મુઘલ અને આદિલશાહી સલ્તનતની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય (સ્વરાજ્ય) સ્થાપવાનો હતો.
* માત્ર ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેમણે તોરણા કિલ્લો જીતીને સ્વરાજ્યનું તોરણ બાંધ્યું હતું.
* ત્યારબાદ તેમણે કોંઢાણા (સિંહગઢ), રાજગઢ અને અન્ય કિલ્લાઓ જીતી લીધા.
૩. યુદ્ધ નીતિ અને ગનીમી કાવા (Guerrilla Warfare)
શિવાજી મહારાજ પોતાની આગવી યુદ્ધ શૈલી ‘ગનીમી કાવા’ માટે જાણીતા હતા. તેમની સેના મુઘલોની વિશાળ સેના સામે સીધું યુદ્ધ કરવાને બદલે પહાડી વિસ્તારોમાં છુપાઈને ઓચિંતો હુમલો કરતી હતી.
* તેઓ ભૂગોળનું જ્ઞાન ધરાવતા હતા અને તેનો ઉપયોગ યુદ્ધમાં કરતા.
* તેમને ‘ભારતીય નૌકાદળના પિતા’ (Father of Indian Navy) માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેમણે સમુદ્રમાં મરાઠા સામ્રાજ્યની સુરક્ષા માટે મજબૂત નૌકાદળ ઊભું કર્યું હતું અને સિંધુદુર્ગ જેવા જળકિલ્લાઓ બનાવ્યા હતા.
૪. ઐતિહાસિક ઘટનાઓ
શિવાજી મહારાજના જીવનમાં અનેક સાહસિક ઘટનાઓ બની હતી:
* અફઝલ ખાનનો વધ: બીજાપુરના સરદાર અફઝલ ખાને શિવાજીને દગાથી મારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ શિવાજીએ સાવચેતી રાખીને ‘વાઘનખ’ (વાઘના નખ જેવું હથિયાર) વડે તેનો વધ કર્યો હતો.
* શાહિસ્ત ખાન પર હુમલો: પુણેના લાલ મહેલમાં ઘૂસીને તેમણે મુઘલ સુબેદાર શાહિસ્ત ખાન પર હુમલો કર્યો અને તેની આંગળીઓ કાપી નાખી હતી.
* આગ્રાથી પલાયન: ઔરંગઝેબે તેમને આગ્રામાં કેદ કર્યા હતા, પરંતુ તેઓ અદભૂત ચતુરાઈથી ફળોની ટોપલીમાં બેસીને ત્યાંથી છટકી ગયા હતા.
૫. રાજ્યાભિષેક અને છત્રપતિ
* તારીખ: ૬ જૂન, ૧૬૭૪.
* સ્થળ: રાયગઢ કિલ્લો.
* કાશીના પંડિત ગાગાભટ્ટે તેમનો રાજ્યાભિષેક કર્યો હતો. આ પ્રસંગે તેમણે ‘છત્રપતિ’ નું બિરુદ ધારણ કર્યું અને હિન્દવી સ્વરાજ્યની વિધિવત ઘોષણા કરી.
૬. સુશાસન અને વહીવટ
શિવાજી મહારાજ એક શ્રેષ્ઠ વહીવટકર્તા હતા.
* અષ્ટ પ્રધાન મંડળ: રાજ્યનો વહીવટ ચલાવવા માટે તેમણે ૮ મંત્રીઓનું મંડળ બનાવ્યું હતું, જેમાં ‘પેશ્વા’ (મુખ્યમંત્રી) મુખ્ય હતા.
* સ્ત્રી સન્માન: તેમના રાજ્યમાં સ્ત્રીઓનું અપમાન કરનારને કડક સજા થતી. દુશ્મન છાવણીની સ્ત્રીઓને પણ તેઓ સન્માન સાથે પાછી મોકલતા.
* ધર્મનિરપેક્ષતા: તેઓ ચુસ્ત હિન્દુ હતા, પરંતુ અન્ય ધર્મોનું સન્માન કરતા. તેમની સેનામાં ઘણા મુસ્લિમ સૈનિકો અને સરદારો પણ હતા.
૭. અવસાન
૩ એપ્રિલ, ૧૬૮૦ ના રોજ રાયગઢ કિલ્લા પર બીમારીને કારણે તેમનું અવસાન થયું. તેમના મૃત્યુ સમયે મરાઠા સામ્રાજ્ય શક્તિશાળી બની ચૂક્યું હતું.
શિવાજી મહારાજ આજે પણ સાહસ, નીતિમત્તા કુતનીતી અને સ્વરાજ્યના પ્રતીક તરીકે પૂજાય છે.
