લોથલ (Lothal) એ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (હડપ્પીય સંસ્કૃતિ)નું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને પ્રાચીન શહેર છે. તે વિશ્વના સૌથી જૂના બંદરોમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
૧. સ્થાન (Location)
* લોથલ ગુજરાતના અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં ભાલ પ્રદેશમાં, સરગવાળા ગામ પાસે આવેલું છે.
* તે સાબરમતી અને ભોગવો નદીના સંગમ સ્થાને આવેલું હતું, જે તેને વ્યાપાર માટે અનુકૂળ બનાવતું હતું.
૨. નામનો અર્થ
* ગુજરાતી ભાષામાં ‘લોથલ’ નો અર્થ “લાશનો ટેકરો” (Mound of the Dead) થાય છે. મોહેંજ-દડોના નામનો અર્થ પણ સિંધી ભાષામાં આ જ થાય છે.
૩. લોથલની વિશેષતાઓ (Key Features)
* વિશ્વનું સૌથી જૂનું ડૉકયાર્ડ (ગોદી): લોથલની સૌથી મોટી શોધ અહીંનું કૃત્રિમ ડૉકયાર્ડ છે. અહીં વહાણો લાંગરવામાં આવતા હતા. આ દર્શાવે છે કે ૪૦૦૦ વર્ષ પહેલાં પણ ગુજરાતના લોકો દરિયાઈ વ્યાપારમાં નિપુણ હતા.
* નગર રચના: લોથલનું નગર બે ભાગમાં વહેંચાયેલું હતું – એક્રોપોલીસ (શાસકોનો વિસ્તાર) અને નીચલું નગર (સામાન્ય પ્રજા માટે).
* ગટર વ્યવસ્થા: અહીંની ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા (Drainage System) આધુનિક શહેર જેવી હતી, જે સ્વચ્છતા પ્રત્યેની તેમની જાગૃતિ દર્શાવે છે.
* મણકા ઉદ્યોગ: લોથલમાંથી મણકા (Beads) બનાવવાની ફેક્ટરી મળી આવી છે. અહીંના મણકા મેસોપોટેમિયા અને ઈજિપ્ત સુધી નિકાસ થતા હતા.
૪. શોધ અને ઉત્ખનન
* લોથલની શોધ ૧૯૫૪માં એસ.આર. રાવ (S.R. Rao) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા અહીં ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યું હતું.
૫. વર્તમાન મહત્વ
* હાલમાં ભારત સરકાર દ્વારા લોથલ ખાતે “નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ” (National Maritime Heritage Complex) બનાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે ભારતનું ભવ્ય દરિયાઈ ઈતિહાસ પ્રદર્શિત કરશે…
