ભારતીય ઇતિહાસના સુવર્ણ પૃષ્ઠો પર જેમના શૌર્ય અને પરાક્રમની ગાથાઓ સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી છે, તેવા મહાન યોદ્ધા એટલે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ. તેમને ‘રાય પિથોરા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ ચૌહાણ (ચાહમાન) વંશના સૌથી પ્રતાપી રાજા હતા અને તેમને દિલ્હીના છેલ્લા હિન્દુ સમ્રાટ તરીકે પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
અહીં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના જીવન વિશે વિસ્તૃત માહિતી છે:
૧. પ્રારંભિક જીવન અને રાજ્યારોહણ
* જન્મ: પૃથ્વીરાજનો જન્મ આશરે ઈ.સ. ૧૧૬૬ માં ગુજરાતના અણહિલવાડ પાટણ (જે તેમના મોસાળનું ઘર હતું) ખાતે થયો હતો.
* માતા-પિતા: તેમના પિતાનું નામ રાજા સોમેશ્વર ચૌહાણ અને માતાનું નામ રાણી કર્પુરદેવી હતું. રાજા સોમેશ્વર અજમેરના શાસક હતા.
* શિક્ષણ અને તાલીમ: પૃથ્વીરાજ નાનપણથી જ અત્યંત તેજસ્વી અને બહાદુર હતા. તેમણે યુદ્ધ કળા, શસ્ત્ર વિદ્યા અને વિવિધ ભાષાઓનું જ્ઞાન મેળવ્યું હતું. કહેવાય છે કે તેઓ “શબ્દભેદી બાણ” (માત્ર અવાજ સાંભળીને નિશાન વીંધવું) ચલાવવામાં નિપુણ હતા.
* રાજ્યારોહણ: પિતાના મૃત્યુ બાદ, માત્ર ૧૧ વર્ષની નાની ઉંમરે (આશરે ઈ.સ. ૧૧૭૭માં) તેઓ અજમેરની ગાદી પર બેઠા. શરૂઆતમાં, તેમની માતા કર્પુરદેવીએ તેમને રાજ્યના વહીવટમાં મદદ કરી.
૨. સામ્રાજ્ય વિસ્તાર અને પ્રારંભિક સંઘર્ષો
ગાદી પર બેઠા પછી તરત જ પૃથ્વીરાજે પોતાના સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કરવાનું અને આંતરિક વિદ્રોહોને ડામવાનું શરૂ કર્યું.
* તેમની રાજધાની અજમેર હતી, પણ પાછળથી તેમણે દિલ્હી (જે તે સમયે ઢિલ્લિકા કહેવાતું) પર પણ નિયંત્રણ મેળવ્યું.
* તેમણે પોતાના પિતરાઈ ભાઈ નાગાર્જુનના વિદ્રોહને દબાવી દીધો.
* તેમણે બુંદેલખંડના ચંદેલ રાજા પરમાર્દિદેવને હરાવ્યા. આ યુદ્ધમાં આલ્હા અને ઉદલ નામના બે બહાદુર યોદ્ધાઓની વાર્તાઓ પ્રખ્યાત છે.
* તેમનો સંઘર્ષ ગુજરાતના ચાલુક્ય રાજા ભીમદેવ દ્વિતીય અને કન્નોજના રાજા જયચંદ (ગહડવાલ વંશ) સાથે પણ થયો હતો.
૩. સંયુક્તા (સંયોગિતા) સાથેનો પ્રેમ પ્રસંગ
પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના જીવનની સૌથી પ્રખ્યાત અને રોમેન્ટિક ઘટના કન્નોજના રાજા જયચંદની પુત્રી સંયુક્તા (જેને સંયોગિતા પણ કહેવાય છે) સાથેનો તેમનો પ્રેમ અને વિવાહ છે.
* લોકવાયકા: આ ઘટના મુખ્યત્વે ચંદ બરદાઈ દ્વારા રચિત મહાકાવ્ય “પૃથ્વીરાજ રાસો” પર આધારિત છે. રાજા જયચંદ અને પૃથ્વીરાજ વચ્ચે દુશ્મનાવટ હતી. જયચંદે પોતાની પુત્રીના સ્વયંવરનું આયોજન કર્યું અને પૃથ્વીરાજને અપમાનિત કરવા માટે તેમની મૂર્તિ દ્વારપાળના સ્થાને મૂકી. પરંતુ સંયુક્તા, જે પૃથ્વીરાજને પ્રેમ કરતી હતી, તેણે તે મૂર્તિને વરમાળા પહેરાવી.
* અપહરણ: આ સમાચાર મળતાં જ પૃથ્વીરાજ ત્યાં પહોંચ્યા અને ભરી સભામાંથી સંયુક્તાને લઈને અજમેર જતા રહ્યા. આ ઘટનાએ જયચંદ સાથેની તેમની દુશ્મનાવટને ચરમસીમા પર પહોંચાડી દીધી.
૪. મહમૂદ ઘોરી સાથે યુદ્ધ (તરાઈનનાં યુદ્ધો)
પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના જીવનનો સૌથી નિર્ણાયક તબક્કો ઘુરિદ વંશના શાસક મુહમ્મદ ઘોરી (શહાબુદ્દીન મુહમ્મદ ઘોરી) સાથેનો સંઘર્ષ હતો. ઘોરી ભારત પર આક્રમણ કરીને પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારવા માંગતો હતો.
૧. તરાઈનનું પ્રથમ યુદ્ધ (ઈ.સ. ૧૧૯૧):
* મુહમ્મદ ઘોરીએ પંજાબના ભટિંડા કિલ્લા પર કબજો કર્યો, જે પૃથ્વીરાજના સામ્રાજ્યની સરહદ પર હતો.
* પૃથ્વીરાજે વિશાળ સૈન્ય સાથે કૂચ કરી અને તરાઈન (હરિયાણામાં કરનાલ પાસે) ના મેદાનમાં ઘોરીનો સામનો કર્યો.
* આ યુદ્ધમાં રાજપૂત સેનાના ભીષણ આક્રમણ સામે ઘોરીની સેના ટકી ન શકી. ઘોરી પોતે ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો અને યુદ્ધભૂમિ છોડીને ભાગી ગયો. પૃથ્વીરાજની ભવ્ય જીત થઈ.
* ભૂલ: ઇતિહાસકારો માને છે કે પૃથ્વીરાજે ભાગતા ઘોરી સૈન્યનો પીછો ન કરીને મોટી ભૂલ કરી, જેના કારણે ઘોરીને ફરીથી સંગઠિત થવાનો સમય મળ્યો.
૨. તરાઈનનું બીજું યુદ્ધ (ઈ.સ. ૧૧૯૨):
* પોતાની હારનો બદલો લેવા અને વધુ તૈયારી સાથે, મુહમ્મદ ઘોરી એક વર્ષ પછી ફરીથી વિશાળ સૈન્ય લઈને તરાઈન પહોંચ્યો.
* આ વખતે ઘોરીએ છળકપટ અને નવી યુદ્ધનીતિનો ઉપયોગ કર્યો. તેણે રાજપૂત સેનાને થકવી નાખી અને અચાનક હુમલો કર્યો.
* આ ભીષણ યુદ્ધમાં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની હાર થઈ.
૫. મૃત્યુ: ઇતિહાસ અને દંતકથા
પૃથ્વીરાજ ચૌહાણના મૃત્યુ વિશે બે અલગ અલગ મતો પ્રચલિત છે:
* ઐતિહાસિક મત: મોટાભાગના સમકાલીન મુસ્લિમ ઇતિહાસકારોના મતે, તરાઈનના બીજા યુદ્ધમાં હાર્યા બાદ પૃથ્વીરાજને કેદ કરવામાં આવ્યા હતા. થોડા સમય માટે તેમને અજમેરમાં ઘોરીના તાબા હેઠળ શાસન કરવા દેવામાં આવ્યું, પરંતુ પાછળથી વિદ્રોહના ષડયંત્રના આરોપસર તેમને મૃત્યુદંડ આપવામાં આવ્યો.
* દંતકથા (“પૃથ્વીરાજ રાસો” અનુસાર): આ લોકપ્રિય વાર્તા મુજબ, પૃથ્વીરાજને કેદ કરીને ગઝની લઈ જવામાં આવ્યા અને તેમની આંખો ફોડી નાખવામાં આવી. ત્યાં, તેમના દરબારી કવિ અને મિત્ર ચંદ બરદાઈની મદદથી, આંધળા પૃથ્વીરાજે પોતાની “શબ્દભેદી બાણ” વિદ્યાનો ઉપયોગ કરીને મુહમ્મદ ઘોરીને મારી નાખ્યો. ચંદ બરદાઈએ એક દોહા દ્વારા ઘોરીનું સ્થાન બતાવ્યું હતું:
> “ચાર બાંસ ચોબીસ ગજ, અંગુલ અષ્ટ પ્રમાણ,
> તા ઉપર સુલતાન હૈ, મત ચૂકો ચૌહાણ.”
> (જોકે, આ ઘટનાને ઐતિહાસિક સમર્થન મળતું નથી, કારણ કે ઘોરીનું મૃત્યુ ૧૨૦૬ માં થયું હતું, જ્યારે પૃથ્વીરાજનું મૃત્યુ ૧૧૯૨ માં થયું હતું.)
>
૬. વારસો
તરાઈનનું બીજું યુદ્ધ ભારતીય ઇતિહાસમાં એક વળાંક બિંદુ સાબિત થયું, કારણ કે તેણે ઉત્તર ભારતમાં ઇસ્લામિક શાસનનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
આમ છતાં, પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ આજે પણ ભારતીયો માટે અદમ્ય સાહસ, દેશભક્તિ અને રાજપૂત આન-બાન-શાનનું પ્રતીક છે. તેમની વીરગાથાઓ સદીઓથી લોકગીતો અને સાહિત્યમાં ગવાતી આવી છે…
