Editor :- Himanshu Thakor 04 Jul 2025
મહાન જ્ઞાની સ્વામી વિવેકાનંદજીનું મૃત્યું કેવી રીતે થયું ? પહેલા જ થયો હતો મોતનો આભાસ
સ્વામી વિવેકાનંદે 4 જુલાઈ 1902ના રોજ બેલુર મઠના શાંત ઓરડામાં મહાસમાધિ લીધી હતી. તે સમયે તેમની ઉંમર 39 વર્ષ 5 મહિના અને 24 દિવસ હતી. જોકે, તેમના મૃત્યુ પહેલાં વિવેકાનંદે તેમના શિષ્યો અને પરિચિતોને ઘણી વાર કહ્યું હતું કે તેઓ 40 વર્ષથી વધુ જીવશે નહીં. તેમની ઉંમર આનાથી વધુ નહીં વધે. શું તેમનું મૃત્યુ કોઈ રોગથી થયું?
એમ કહી શકાય કે વિવેકાનંદે ટૂંકા સમયમાં ઘણું કામ કર્યું. તેમણે મૃત્યુને પણ ખૂબ જ શાંતિથી સ્વીકાર્યું. એવું લાગે છે કે તેઓ એક હેતુ સાથે પૃથ્વી પર આવ્યા હતા અને જ્યારે તેમને લાગ્યું કે તે પૂર્ણ થઈ ગયું છે, ત્યારે તેઓ ચાલ્યા ગયા. જોકે, લાંબા સમયથી એવું પૂછવામાં આવે છે કે તેમનું મૃત્યુ કયા રોગથી થયું?
માર્ચ 1900માં તેમણે સિસ્ટર નિવેદિતાને એક પત્ર લખ્યો, “હું હવે કામ કરવા માંગતો નથી, પણ હું આરામ કરવા માંગુ છું. હું આ માટેનો સમય પણ જાણું છું. જોકે, કર્મ મને પોતાની તરફ ખેંચી રહ્યું છે. જ્યારે તેમણે લખ્યું એ કે હું મારો છેલ્લો સમય અને સ્થાન જાણું છું, ત્યારે તેઓ ખરેખર જાણતા હતા. આ પત્ર લખ્યાના 2 વર્ષ પછી તેમનું અવસાન થયું હતું.
1902ની શરૂઆતથી જ તેમણે પોતાને સાંસારિક બાબતોથી અલગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ ખૂબ જ ઓછા પ્રશ્નોના જવાબ આપતા હતાં. તેઓ ઘણીવાર કહેતા, “હું હવે બહારની દુનિયાની બાબતોમાં દખલ કરવા માંગતો નથી.” તેમણે રોમાં રોલાંને કહ્યું – હું 40 વર્ષથી વધુ જીવીશ નહીં.”
27 ઓગસ્ટ 1901ના રોજ વિવેકાનંદે તેમના પરિચિત મેરી હેલને એક પત્ર લખ્યો, એક રીતે હું એક નિવૃત્ત વ્યક્તિ છું. હું ચળવળની પ્રગતિ વિશે કંઈ જાણવા માંગતો નથી. હું ખાવા, સૂવા અને મારા શરીરની સંભાળ રાખવા સિવાય કંઈ કરતો નથી. વિદાય મારી. આશા છે કે આપણે આ જીવનમાં ક્યાંક મળીશું. અને જો આપણે ન મળીએ, તો પણ તમારા આ ભાઈનો પ્રેમ હંમેશા મનમાં રહેશે.
તેમના મૃત્યુના બે મહિના પહેલા તેમણે તેમના બધા સંન્યાસી શિષ્યોને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે બધાને પત્રો લખીને થોડા સમય માટે બેલુર મઠ આવવા કહ્યું હતું. અડધી દુનિયા ફર્યા પછી પણ લોકો તેમને મળવા આવવા લાગ્યા હતાં. આ દરમિયાન તેમણે ઘણી વાર કહ્યું – હું મૃત્યુ તરફ જઈ રહ્યો છું. હવે તેમણે દેશ અને દુનિયાના સમાચાર પર કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી ન હતી. જોકે, આ દિવસોમાં તેઓ બીમારીના કબજામાં પણ હતા.
પ્રખ્યાત બંગાળી લેખક શંકર દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક “ધ માંન્ક એઝ મેન”માં તેઓ ઊંઘ, લીવર, ડાયાબિટીસ, કિડની, માઈગ્રેન અને હૃદય જેવા 31 રોગોથી પીડાતા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. તે સમયે ડાયાબિટીસ માટે કોઈ અસરકારક દવા ઉપલબ્ધ નહોતી. જોકે, તેમણે આ રોગોથી છુટકારો મેળવવા માટે ઘણી સારવાર કરાવી હતી. જોકે, તેમના મૃત્યુનું કારણ હૃદયરોગનો હુમલો હતો.
તેમણે 4 જુલાઈ 1902ના રોજ બેલુર મઠના આ શાંત ઓરડામાં મહાસમાધિ લીધી હતી. તેમના મૃત્યુના એક અઠવાડિયા પહેલા તેમણે તેમના એક શિષ્યને પંચાંગ લાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેમણે પંચાંગને કાળજીપૂર્વક જોયું હતું. જાણે કે તેઓ કોઈ પણ બાબતમાં કોઈ મક્કમ નિર્ણય લઈ શકતા ન હોય. તેમના મૃત્યુ પછી તેમના ગુરુ ભાઈઓ અને શિષ્યોને ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ તેમના શરીર છોડવાની તારીખ વિશે વિચારી રહ્યા હતા. શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ પણ તેમના મૃત્યુ પહેલાં આવા પંચાંગને જોતા હતા.
મહાસમાધિના ત્રણ દિવસ પહેલા તેમણે પ્રેમાનંદજીને મઠના પરિસરમાં એક ખાસ સ્થળ બતાવ્યું અને કહ્યું કે તેમના શરીરનો અગ્નિસંસ્કાર ત્યાં જ કરવો જોઈએ. હવે તે જગ્યાએ વિવેકાનંદ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું છે. તેની વેદી બરાબર તે જ જગ્યાએ બનાવવામાં આવી છે જ્યાં સ્વામીજીના પાર્થિવ શરીરને અગ્નિની જ્વાળા પર મૂકવામાં આવ્યું હતું.
